BAŞKENTTEN SELAM   TORBEŞLER             Josip Broz Tito’nun Dünya coğrafyasına yerleştirdiği ama bugün yerinde yeller esen Yugoslavya’nın önemli özelliklerinden birisinin, bu ülkede çok sayıda etnik toplulukların yaşamakta oluşu idi. Bu topluluklarından birisi, öncelikle Üsküp’te tanıdığım Torbeşler idi. Bu soydan olan insanlar genel olarak Makedonca konuşuyorlardı ama içlerinde, Türkler’i çok seven ve Türkçe de konuşanlar vardı. Örneğin bunlardan birisi, hemen hemen tamamı Türk gençlerinden oluşan, “Kardeşlik-Birlik” adlı folklor topluluğunda yer alan, gerek oyunları, gerekse güzelliğiyle dikkati çeken “Faketa” adlı bir kızdı.             Torbeşler veya kimilerinin Müslüman Makedonlar, başta Makedonya (110.000), olmak üzere, Arnavutluk (120.000) ve Kosova (40.000) gibi Balkan ülkelerinde yaşayan Güney Slav halklarından biridir. Kosova'da yaşayanlara Goralılar da denilmektedir.             Bölgede yaşadıkları köylerden bazıları şunlardır: Svetigrad (Kocacık), Breştani, Bayramovtsi, Dolgaş, Broştitsa, Elevtsi, Golem Papradnik, Gorentsi, Jitineni, Koçişta, Mal Papradnik, Novak, Ocovtsi, Pralenik, Tsrnobotsi, Plasnica, Mogorče, Žirovnica, Urvič, Jelovjane, Držilovo, Umovo, Svetovo, Količani, Jance, Kosovrasti, Rostuşe, Velebrdo, Jirovnica, Boletin, Viduşe, Vrbyane, Trebişte, Yançe, Skudrinye, Vranyovca, Prisenica, Melnica, Kičevo (Kırçova).                 Torbeşler, büyük ölçüde kendilerini Türk olarak tanımlayan Makedonya'nın dağlık kesimlerinde yaşayan Müslüman bir topluluktur. Araştırmacılar, Torbeşler’in Bogomil âdetlerini koruyan tarih belleği olan bir halk olduğu kanısındadırlar. Burada hemen belirtmek isterim ki, Büyük Atatürk’ün annesi Zübeyde Hanımın da, Torbeş kökenli olduğunu yazanlar da vardır. Zira Atatürk’ün annesi de babası da yukarıda adı geçen Kocacık Köyü’ndendirler. Bu yüzdendir ki, Kocacık’ta bugün bir Atatürk Evi de bulunmaktadır.             Torbeş kelimesi “torba'” sözcüğünden kaynaklanmaktadır... Torbeş dostlar derler ki; “Bogomil keşişleri sırtlarına torba alırlarmış. Bundan mülhem, yöre halkı dilenmeye giderken sırtlarına torba almaya başlamışlar. İslam dinini Kabul eden insanlar Torbeş “Torbeshi”(torba taşıyan; torbalı) kelimesini kullanmışlar. Torbeş kelimesi için, en yaygın açıklama ise dinlerini bir torba un, mısır ya da çökelek için satıp, Müslümanlığı kabul eden Hıristiyanlara komşuları bu ismi yakıştırmışlar!... Bazı kaynaklar Torbeş kelimesinin torbalı anlamına gelen “torbakeş” kelimesiyle de açıklamaktadırlar.             ***             Doğal olarak, konuyla ilgili bilimsel çalışmalar da yapılmıştır. Saptanan bilgilere göre, batıya doğru ilerleyen Hun Türkleri, 376 yılında Volga nehrini geçerek Balkanlara ve Avrupa’ya yerleştiler. Buraya yerleşen ilk boy Türkbaşlar’dır. Bunların Pirin ve Vardar Makedonya`sıyla Rodop’lara yerleşmiş olan Kuman Türklerinin torunları olduğu bilinmektedir.             Makedonya’da kuzey-batı bölgelerinde, yaşayıp anadil olarak Makedonca konuşan Müslümanlara Torbeş denir. Kökleri, Ortodoks Slavlar arasında 10. yüzyılda peyda olmuş, Hristiyanlığın temel öğretilerine tamamen ters çıkan Slav köylülerdir. Bunlar Slavların Dragoviti kabilesine mensupturlar.             Beyaz tenli, inatçı ve çok çalışkan olan bu halk, Osmanlı’yla birlikte Müslümanlığa geçtikleri için Makedonlar tarafından pek sevilmezler idi! Bu yüzden Müslümanlıkları yüzünden bir çoğu kendini Türk ya da Arnavut olarak gösteriyorlardı..             Sırp Tarihçiler, Torbeşlerin Ortodoks Hristiyan âdetlerini koruduğunu belirtmekte, Türk yazarlar ise, Torbeşlerin dil ve kültür boyutunu göz ardı ederek, ortak unsur olan din unsurunu, yani Torbeşlerin Müslüman oluşunun altını çiziyorlardı.             Makedonya’da Torbeşlerin isimleri genelde Ahmet, Mehmet, Mustafa, Ali vb. gibi Müslüman - Türk isimleridir..             Makedonya’nın Debre yolu üzerinde Debre'nin oldukça kuzeyinde bir Torbeş köyü­ vardır. Debre yakınlarındaki Merkez Jupa bölgesinde bulunan bu köyde Torbeşler, kendilerinin Müslüman olmalarından dolayı Makedon sayılmalarının mümkün olmadığını, dil ve kültür yönünden komşu Arnavutlardan da olamayacaklarını belirterek, biraz da gururla kendilerinin olsa olsa “Türk olabileceklerini”, söylerken zamanla Makedonca konuştuklarını ama dinlerini hiç bir zaman kaybetmediklerini belirtmişlerdir.             Kalkandelen kentinde yaşayan Torbeşler, Türk kimlikleri konusunda daha hassas olduklarından bunların bir bö­lümünün doğrudan Türkçe soyadı taşıdıkları görülür. Bulgar akademisyen Jordan Ivanov, 1917’de ‘Makedonya’da Bulgarlar’ adlı yapıtta, Gora’daki tüm Müslümanları Torbeş ya da Pomak olarak adlandırmıştır. Torbeşler konuştukları dil ve antropoloji özellikleri açısından da Makedonya’daki Arnavut ve Türklerden farklıdırlar. Aslında, Onlar günümüzde Makedonların olduğu gibi, Arnavutlar ve Türklerin de sahiplendikleri Osmanlı mirasının bir parçasıdır. Torbeşler tarihte takındıkları yapıcı tavır ve Osmanlı İdaresine hiçbir zaman zorluk çıkarmamaları ve her koşulda ikinci planda kalıp devlet otoritesini destekleyen bir topluluktur.             Torbeşler, günümüzde çoğunlukla Makedonya’nın kuzey-batı bölgelerinde, Tetovo, Veles şehirlerinde, Vranofça yakınlarındaki köylerde, Batı Makedonya'da Jupa, Debre civarında ve güneyindeki bölgelerde, Jirovnitsa, Reka, Golo Bird, Ustruga Kirçova, Kalkandelen, Köprülü, Üsküp'ün kuzeydoğusu ve Pirlepe bölgelerinde ve özellikle dağlık bölgelerde yaşıyorlar. Batı Makedonya’nın en büyük nehri olan Radika’nın geçtiği Reka bölgesindeki köylerde yaşayan 60 bin kadar insanın yaklaşık yüzde 80’i Torbeş’tir. Bölgedeki en büyük belediye olan Rostuşe’de 1994 sayımlarına göre 10 bin 718 kişi yaşamaktadır. Bunun yanı sıra, Yelovyane, Urviç gibi Torbeşler’in yoğun olarak yaşadığı birçok yerleşim birimi mevcuttur.             Kosova’da da özellikle Prizren'in doğusunda kalan Lokvica gibi dağ köylerinde yaşayanlar Torbeşler var. Prizren civarında bir kaç köyde yaşayan Müslüman Sırplara da Torbeş denilmektedir. Daha önceki Sayımlarda Makedon nüfusu içerisinde gösterilmediğinden dolayı ve bir bölümünün de Türk ve Müslüman isimlerini beyan etmelerinden dolayı ülkede ne kadar Torbeş yaşadığını kestirebilmek güç olmaktadır.             Devlet nezdinde, Makedon halk arasında ve Torbeşlerin bir bölümünde etnik Makedon oldukları görüşü kabul edilirken, bir bölümü de bu kimliği red ediyor. Redde­den grubun büyük bölümünün ise kendilerine yakıştırabileceği tek kimlik, Türk kimliği. Bu nedenle kuvvetli bir şe­kilde kendilerini Türk sayıyorlar. Bunlar Arnavutça konuşmadıkları için Arnavut değiller. Makedonca konuşuyorlar. Fakat din, kültür ve sosyal entegrasyon yö­nünden Makedonlardan ayrı oldukları için geriye tek seçenek kalıyor: Demek ki bunlar Türk'türler. Torbeş Eğitimci Fariz İdrizi konuyu şöyle açıklamaktadır: ”Biz burada doğduk, atalarımız bin yıldır burada, dedelerimin dedeleri Osmanlı buraya geldiğinde onlara yardım etmiş, Dedem de Çanakkale’ye gidip Anadolu için savaşırken şehitlik mertebesine ulaşmış olan köyümüzdeki 16 kişiden biridir. Bize Torbeş (Türkbaş) diyorlar. Biz öz ve öz Türk’üz. Türkiye'ye göç edenler genellikle Manisa, İzmir civarı, Ankara hatta Mer­zifon'da yaşıyorlar. Jupa Torbeş Folk grubu             Torbeşlerin etnik-kimliği konusunda bazı sorunlar yaşanmakta ve yoğun tartışmalar yapılmaktadır. Devlet nezdinde bunlar İslâmlaştırılmış Makedonlar olarak kabul edilmektedirler. Torbeşlere etnik kimlikleri sorulduğunda üç farklı cevap almak mümkündür.             Torbeşlere kendilerini nasıl tanımladıkları sorulduğunda karşımıza üç tip tanımlama ve yaklaşım çıkmaktadır: 1. Bir kısmı kendilerini Türk olarak görür ve onun dışında bir kimlik kabul etmezler. 2. Etnik kimlikleri konusunda hiçbir şey söylemeyen Torbeşler de bulunmaktadır. Bunlar sadece Müslüman kimliğiyle tanınmak istemektedirler. 3. Aralarında Torbeşler arasında Makedon etnik kimliği kabul etmiş olanlar da vardır. Bu grup, devlet tarafından desteklenmekte ve devlet yardımlarıyla Makedon-Müslüman kimlik propagandası yapmaktadırlar. Jupa Belediye Başkanı Arian İbrahim             Müslüman topluluklar arası ilişkiler, tarihî bağlar ve dinî aidiyetler sebebiyle çok iyi ve olumludur. Dinin bütünleştirici özelliğini bu topluluklar arasında görmek mümkündür.             Makedonya’nın Merkez Jupa Belediye Başkanı Arian İbrahim aslen Torbeş olup Torbeş köyü Golem Padradnik köyündendir. "Aryan" veya "Arian" ismi, aile kökenleriyle olan bağlantısını gösteriyor olabilir. Geçmişte Torbeşler veya Pomaklar için "Ahriyan-Agrian" terimi kullanılıyordu. Bu terim, Türklerden farklı kökenlerden olduklarını ifade ediyordu. Merkez Jupa nüfusunun yaklaşık %95'i Torbeştir.